MEHMET BALiOGLU

Torbalıda Bulunan Mermer Fabrikasının Kiralama İşleminde Birden Fazla Eksiklik ve Hatalı Uygulama Bulunması

Rapor Özet

Ana Konu ve Temel Bulgular

  • Torbalıda bulunan bir mermer fabrikasının kiralama işleminde, kamu kaynaklarının kullanımı ve sözleşme şartları açısından birden fazla eksiklik ve hatalı uygulama tespit edilmiştir.
  • Fabrikanın kiralama işlemi, 2886 sayılı Kamu İhale Kanunu hükümlerine uygun olarak yapılmamıştır.
  • Kiralama sözleşmesinde yer alan teminat hükümleri, kamu yararına olacak şekilde uygulanmamıştır.
  • Firma, uzun yıllar boyunca kullandığı su ve elektrik bedellerini sözleşme hükümlerine uygun olarak ödememiştir.
  • Sözleşmede yer alan ortak üretim projesi kapsamında kullanılan elektrik enerjisinin süzme sayaç ile tespiti ve firma tarafından ödenmesi hükmü, uzun yıllar boyunca tam olarak uygulanmamıştır.
  • Kamu kaynaklarının kullanımı ve sözleşme hükümlerinin uygulanmasındaki eksiklikler nedeniyle kamu zarara uğratılmıştır.

Yasal ve Düzenleyici Çerçeve

  • 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu
  • 74’üncü maddesi (Tarihi ve Bedii Değeri Olmayan Taşınmaz Mallarla İlgili İşlemler)
  • Hazine Taşınmazlarının İdaresi Hakkında Yönetmelik (19.06.2007 tarih ve 26557 sayılı Resmi Gazete)
  • 67’nci maddesi (İhale Usulleri)
  • 70’inci maddesi (Tahsisli ve Kiralanmış Yerlerdeki İşlemler)

Önerilen Ana Eylem Noktaları

  • Kiralama işleminin 2886 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde yeniden ve kamu menfaatlerini gözetecek şekilde yapılması
  • Geçmiş dönemde yapılmış hatalı uygulamalardan sorumlu personelin saptanarak haklarında idari soruşturma açılması

Rapor Metni

Torbalıda bulunan mermer fabrikasının kiralama işleminde birden fazla eksiklik ve hatalı uygulama olduğu tespit edilmiştir.

Üniversitede bulunan konu ile ilgili dosyaların/evrakların incelenmesi sonucunda; Torbalı Meslek Yüksek Okulu (MYO) bünyesinde bulunan ve yapımı 1996 yılında tamamlanan mermer fabrikasının kamu imkanlarıyla iç donanımının gerçekleştirilemediği; atıl duran fabrikaya işlerlik kazandırmak ve uygulama derslerinde öğrencilerin daha aktif eğitim almalarını sağlamak amacıyla Rektörlük Makamının 16.08.2002 tarihli uygun görüşü ile ….. (Mediterranean) Madencilik San.Ltd.Şti. ve yüksekokul arasında:

  • 26.08.2002 tarihli ve 3 yıl süreli “Hizmet Makine Ekipman Kullanım Sözleşmesi” imzalandığı (1. sözleşme), sözleşmede şirkete teslim edilen malzemelerin yanı sıra; 150 m² fabrika kapalı alanı, 400 m² fabrika idari binası ile fabrika binasına yan cephelerde çalışır vaziyette araç girişi için kullanılan sürmeli 7 adet kapının teslim edildiği, firmanın yüksekokula proje süresince her ay belli miktarda ödeme yapacağı, bu bedelin her yıl TEFE- TÜFE’nin aritmetik ortalaması kadar artırılacağı, bu ödemenin Torbalı MYO’nun banka hesabına yapılacağı, firmanın yüksekokula 6.500 USD teminat vereceği belirtilerek MYO Döner Sermaye İşletmesi banka hesap numarasının verildiği, bu düzenleme doğrultusunda firmanın 10.02.2003 tarihli ve 6.500 USD tutarlı bir çeki yüksekokula verdiği, Sözlemenin “su giderleri” başlıklı 6’ncı maddesinde üretim için suyun Yüksekokul kuyularından karşılanacağı ve firmanın su bedelini yüksekokula ödeyeceği, üretim için gerekli olan elektrik enerjisi bedelinin firma adına elektrik aboneliği yapılarak firma tarafından ödeneceği hususunun düzenlendiği, firmanın 28.12.2004 tarihinde MYO Müdürlüğüne başvurarak firmalarının kapasite artırımı yapması ve faaliyet alanlarını genişletmeleri nedenleriyle yüksekokul ile yaptıkları Hizmet Protokolünün aynı ortaklar tarafından kurulmuş 2.şirket olan …. Madencilik İnş.Orman Ürünleri İhr.İth.San.Tic.Ltd.Şti. üzerinden yürütülmesini talep ettiği, bu talebin Üniversite Yönetim Kurulunun 18.01.2005 tarih ve 731 sayılı toplantısında alınan 22 nolu karar ile uygun bulunarak bu tarihten sonra Hizmet Protokolünün … Madencilik İnş.Orman Ürünleri İhr.İth.San.Tic.Ltd.Şti. üzerinden devam ettiği,

  • Bu kararın alınmasından birkaç gün sonra 27.01.2005 tarihinde firma ile yüksekokul arasında yine 3 yıl süreli ve “mali hususlar” ile “elektrik ve su giderleri” kısımları ilk imzalanan sözleşme ile aynı olan 2. sözleşmenin imzalandığı,

  • 31.01.2008 tarihinde yine 3 yıl süreli 3.sözleşmenin imzalandığı, burada mali hususlar ve elektrik giderleri ile ilgili düzenlemelerde değişiklik yapılmadığı, ancak, firmanın kullandığı su giderleri karşılığında okula her ay firmanın 250,00 TL ödeyeceği ve ayrıca 30.000,00 TL teminat vermesi gerektiği şeklinde bir hüküm konulduğu, firmanın bu düzenlemenin gereğini 1 (bir) yıl sonra 10.04.2009 tarihli ve 24.000,00 TL tutarlı bir çek ile yerine getirdiği, verdiği teminatın sözleşmede belirtilen tutarın altında olduğu,

  • 31.01.2008 tarihli 3.sözleşmenin; yaşanan küresel mali kriz nedeniyle firmanın faaliyetlerine Ekim 2008 – Haziran 2009 tarihleri arasında ara vermesi nedeniyle tadil edildiği ve mali açıdan revize edilerek 18.08.2009 tarihinde yeniden imzalandığı ve sözleşme süresinin 1 (bir) yıla indirildiği, teminatın ise 36.000,00 TL’ye çıkarıldığı, (bu teminatın alındığına dair herhangi bir belgenin tarafımıza ibraz edilmemiştir) ortak üretim projesi için kullanılan elektrik enerjisinin trafoya konulacak süzme sayaç ile tespit edileceği ve bu kısmın firma tarafından ödeneceği, üretimde kullanılacak su için bir önceki sözleşmede getirilen “firma her ay okula 250,00 TL öder” şeklindeki düzenlemeden vazgeçildiği ve firmanın suyu ücretsiz kullanmasını sağlayacak yeni bir düzenleme yapıldığı,

  • 30.01.2012 tarihli ve 3 (üç) yıl süreli 4.sözleşmede firmanın teminat verme yükümlülüğünün kaldırıldığı ve MYO’da bulunan 6.500,00 USD ile 24.000,00 TL tutarlı teminat karşılığı verilen çeklerin firmaya iade edildiği, bunun dışında mali hususlarda ve “elektrik-su giderleri” düzenlemelerinde bir değişiklik yapılmadığı,

  • 2015 yılında yapılan (3 yıl süreli) 5.sözleşmede elektrik ve su giderleri ile ilgili herhangi bir değişiklik yapılmadığı,

  • 27.02.2018 tarihinde imzalanan (3 yıl süreli) 6.sözleşmede ise elektrik giderleri ödemesinde bir değişiklik yapılarak bundan böyle firmanın ara sayaçla tespit edilen tüketim bedelini SGDB hesabına yatıracağı şeklinde düzenleme yapıldığı, ayrıca su tüketiminden de bedel alınması gerektiğinden bahisle fabrikaya giden su borusu üzerine sayaç konularak İzmir Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü tarifesi üzerinden hesaplanacak su bedelinin firma tarafından Döner Sermaye İşletme hesabına yatırılmasının sağlanacağı,

  • Nisan 2018 tarihinden sonra Üniversite yönetimi tarafından MYO yönetimi ile firma arasında yapılan sözleşmeyle ilgili bir sorgulama sürecinin başlatıldığı, fabrika kirasının rayiçlere uygun olup olmadığı hususunda rapor aldırıldığı, bunu takiben MYO Yönetiminin söz konusu sözleşmenin devam edip etmemesi konusunda yüksekokul yürütme kurulu üyeleri ile

    Doğalyapı Taşları Teknolojisi Programı öğretim üyelerinden yazılı görüş bildirmelerini talep ettiği, konu ile ilgili lehte ve aleyhte görüşlerin geldiği ve Üniversitede sürecin halen devam ettiği ve nihai bir karara varılmadığı

    tespit edilmiştir.

    Bulguya konu taşınmazla ilgili olarak yapılan ve kamuyu olumsuz etkileyen birden fazla mevzuata aykırı işlem tesis edilmiş olup bunlar aşağıda sıralanmıştır.

    1. Torbalı MYO yönetimi ile firma arasında yapılan sözleşmenin adı her ne kadar “Hizmet Makine Ekipman Sözleşmesi” olarak görünse de burada yapılacak üretim için firmaya verilen malzeme ve ekipmanın yanı sıra mülkiyeti kamuya ait bir fabrikanın (açık ve kapalı alan) kiralanması işlemi de mevcuttur.

      Kamu taşınmazlarının nasıl kiraya verileceği 2886 sayılı Yasada düzenlenmiş olup, “Tarihi ve Bedii Değeri Olmayan Taşınmaz Mallarla İlgili İşlemler” başlığını taşıyan 74’üncü maddesinde tarihi ve bedii değeri olanlar hariç Hazinenin özel mülkiyetindeki yerlerin satışı, kiraya verilmesi, trampası ve mülkiyetin gayri ayni hak tesisi ile Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki yerlerin kiraya verilmesi, mülkiyetin gayri ayni hak tesisi esaslarının Maliye Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikte belirleneceği hüküm altına alınmıştır.

      Bu maddeye dayanılarak Maliye Bakanlığınca hazırlanan ve 19.06.2007 tarih ve 26557 sayılı Resmi gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Hazine Taşınmazlarının İdaresi Hakkında Yönetmelik’in taşınmazların kiraya verilmesini düzenleyen Üçüncü Bölümünde yer alan:

  • “İhale Usulleri” başlıklı 67’nci maddesinin:

  1. nolu bendinde Taşınmazların kiraya verilmesinde tahmin edilen yıllık kira bedelinin, Kanunun 45 inci maddesine göre her yıl merkezî yönetim bütçe kanunuyla belirlenen parasal sınıra kadar olan ihalelerde açık teklif usulünün, bu sınırı aşanlarda ise kapalı teklif usulünün uygulanacağı, kapalı veya açık teklif usulüyle kiraya verilemeyen taşınmazların, uygun zamanda tekrar aynı usulle kira ihalesine çıkarılacağı ve bunların Kanunun 43’üncü ve 49’uncu maddeleri uyarınca pazarlık ihalesine bırakılmayacağı,

  2. nolu bendinde Kanunun 51 inci maddesinin (a) bendine göre her yıl merkezî yönetim bütçe kanununda belirtilen parasal sınır içinde kalsa da kira ihalesinin pazarlıkla yapılamayacağı,

  3. nolu bendinde kullanışlarının özelliği veya İdareye yararlı olması nedeniyle kapalı veya açık teklif usulleriyle ihalesi uygun görülmeyen Hazine taşınmazlarının, Kanunun 51 inci maddesinin (g) bendine, Hazinenin paylı veya elbirliği mülkiyetinde olan taşınmazlardaki

    payları (f) bendine göre pazarlıkla kiraya verilebileceği,

  4. nolu bendinde de Taşınmazların kiraya verilmesi işlemlerinde; kullanışlarının özelliği veya İdareye yararlı olması hususlarının bulunup bulunmadığının Bakanlıkça belirleneceği hüküm altına alındıktan sonra bu bendin istisnaları tek tek sayılmıştır.

“Tahsisli ve Kiralanmış Yerlerdeki İşlemler” başlıklı 70’inci maddesinin:

  1. nolu bendinde; tahsisli taşınmazlar ile kamu hizmeti görülmek üzere genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerince kiralanmış olan taşınmazların ticari amaçla kullanılması mümkün olan yerleri, tasarruf eden kuruluş amirinin görüşü alınmak suretiyle, ilde defterdarın, ilçede kaymakamın onayı ile İdarece kiraya verilebileceği,

  2. nolu bendinde bu yerlerin elektrik, su, doğalgaz, ısınma tesisatı mümkünse binanın genel tesisatından ayrılacağı, tesisatın teknik bakımdan müstakil hâle getirilmesinin mümkün olmaması hâlinde, tahmin edilen bedelin tespit ve takdirinde elektrik, su, doğalgaz ve ısınma giderlerinin ayrıca belirleneceği,

  3. nolu bendinde belirtilen yerlerin, gizlilik ve güvenlik gibi faktörler de dikkate alınarak kuruluşça seçilip defterdarlık veya malmüdürlüğüne bildirilen kişiler arasında yapılacak ihale sonucunda uygun bedeli teklif edene kiraya verilebileceği

  4. nolu bendinde de tahsisli veya kiralanmış yerlerin yetkili İdarenin bilgisi dışında kullanılması veya kullandırılmasının, ecrimisil alınmasını gerektirdiği,

  5. nolu bendinde Bakanlığın, bu taşınmazların üçüncü kişilere kiraya verilmesine ilişkin olarak adına tahsis yapılan İdarelerle protokol yapmaya yetkili olduğu,

  6. nolu bendinde de; (Değişik:RG-11/9/2014-29116) tahsisli taşınmazlar ile kamu hizmeti görülmek üzere genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerince kiralanmış olan taşınmazların ticari amaçla kullanılması mümkün olan yerlerinin kiralanmasına ilişkin özel mevzuatlarda yer alan hükümlerin saklı olduğu

Şeklinde düzenlemeler yapılmıştır.

Fabrika; hazine tarafından üniversiteye tahsis edilen arazi üzerinde ve bütçe ödenekleriyle yaptırılmış olup kiralamaların mevzuatta belirtildiği şekilde Üniversitenin ilgili birimi (İMİDB) tarafından yapılması ve kira bedelinin bütçeye gelir kaydedilmesi gerekirken kiralamanın Torbalı MYO yönetimi tarafından yapılması ve kira bedelinin MYO Döner Sermaye İşletmesine gelir kaydedilmesi mümkün görülmemiştir.

  1. Üniversite tarafından yapılan tüm kiralamalara ilişkin tip sözleşmelerde; İdarenin karşılaşması muhtemel olumsuzluklar nedeniyle zarara uğramamasını teminen kiracılardan teminat alınmasına ilişkin hüküm mevcuttur. MYO ile firma arasında imzalanan sözleşmelerin ilk 3’ünde teminat ile ilgili düzenlemeler yapılmış ve firmadan sözleşmede belirtilen tutardan daha az olsa da bir teminat alındığı halde, 30.01.2012 tarihli 4.sözleşmeden itibaren devamında imzalanan sözleşmelerin hiçbirisinde teminatla ilgili düzenleme yapılmamış ve 4.sözleşmenin imzalanmasını müteakip daha önce alınmış teminatlar da firmaya iade edilmiştir. Tamamen firma lehine ve kamuyu firma hatası nedeniyle uğraması muhtemel zararlara karşı savunmasız bırakan bu iradenin kamu yararına olmadığı değerlendirilmiştir.

  2. Firma tarafından kullanılan su ve elektrik bedellerine gelince; 2002 yılında imzalanan ilk sözleşme ile üretim için gerekli olan suyun Yüksekokul kuyularından karşılanacağı ve firmanın kullandığı suyun bedelini okula ödeyeceği şeklinde bir düzenleme yapılmış, 3.sözleşmede bundan vazgeçilerek firmanın kullandığı su karşılığı her ay 250,00 TL su bedelini Yüksekokula ödeyeceği belirtilmiş, ancak; 18.08.2009 tarihinde 3.sözleşmenin tadili sırasında firmanın üretim sırasında Yüksekokul kuyularından kullandığı suyun bedelinin kendisinden istenmesinden vazgeçilmiş, bu durum 2015 yılında imzalanan 5.sözleşmede de (3 yıllık) aynen devam ettirilmiştir. 27.02.2018 tarihinde imzalanan son sözleşmede Hukuk Müşavirliğinin uyarısı üzerine tekrar ilk duruma dönülmüş ve firmanın kullandığı su bedelinin saptanarak bedelini SGDB hesabına yatırması şeklinde düzenleme yapılmıştır. Gelinen noktada; firma üretim yaparken kullandığı suyun bedelini sözleşmelerde bulunan düzenlemeler çerçevesinde hukuki olarak Ağustos 2009- Şubat 2018 tarihleri arasında yaklaşık 9 (dokuz) yıl süre ile ödememiş, fiilen ise 2002 yılından 2018 yılına kadar geçen 16 yıl zarfında firmanın MYO su kuyularından kullandığı su karşılığı herhangi bir ödeme yapmadığı anlaşılmıştır.

    Firma tarafından üretimde kullanılan elektrik enerjisi bedellerine gelince; 26.08.2002 tarihinde imzalanan ilk sözleşmede bulunan “üretim için gerekli olan elektrik enerjisi bedelinin firma adına elektrik aboneliği yapılarak firma tarafından ödeneceği” şeklindeki düzenleme yaklaşık 7 yıl aynen devam ettirilmiş, 31.01.2008 tarihli 3.sözleşmeye yapılan düzenleme ile firmanın bağımsız abone olması talebinden vazgeçilerek “ortak üretim projesi için gerekli elektrik enerjisi bedeli firma tarafından ödenir” şeklinde enerji ödemeleri için yeni bir sistem getirildiği, 3.sözleşmeyi tadil eden 18.08.2009 tarihli sözleşme ile ortak üretim projesi için kullanılan elektrik enerjisinin trafoya konulacak süzme sayaç ile tespit edilmesi ve bu kısmın firma tarafından ödenmesi kararlaştırılmış, bu durum 27.02.2018 tarihinde imzalanan son sözleşmeye kadar (yaklaşık 11 yıl) aynen korunmuştur.

    Ortak üretim projesi için kullanılan elektrik bedelleri için 2002 yılından 2020 yılı başına

    kadar olan süreçte yapılan ödemeler incelendiğinde;

    1. 2002-2008 tarihleri arasında yaklaşık 8 yıllık süreçte; firma bağımsız abonelik tesis etmesi gerekirken etmemiş ve bu dönemde ortak üretim projesinde kullanılan elektrik için kamu toplam enerji bedelinin (%53)’lük kısmını öderken firma (%47) oranında enerji bedeli ödemiştir.

    2. Ağustos/2009 tarihine kadar: Gelen 8 adet faturanın 4’ü (614.283,00 TL) okul bütçesinden, kalan 4’ü de (616.370,00 TL) firma tarafından ödenmiştir. Ağustos 2009 tarihi itibariyle sözleşme tadili yapılıp süzme sayaç uygulamasına geçildikten sonra da uygulamanın tam anlamıyla sözleşmeye uygun olarak yürütülmediği görülmüştür. Yapılması gereken her ay süzme saatten geçen elektrik bedelinin okula yatırılması gerekirken uygulamanın yine eskisi gibi bazı aylarda faturanın tamamının okul, bazı aylarda da firma tarafından ödenmeye devam edildiği görülmüş, bu durum sözleşmede yer almasına rağmen süzme sayaç takılmadığının/sözleşmede yer alan düzenlemeye aykırı işlem tesis edildiğinin göstergesi olarak algılanmıştır. Nitekim dosya eki belgelerden süzme sayacın fabrikaya Kasım 2012 tarihinde bağlandığı anlaşılmıştır.

      Sözleşmede; fabrikanın ortak üretim projesi çerçevesinde kullandığı elektrik enerjisi bedelinin süzme saat takılarak ayrılması ve bu saatte görünen sarfiyatın firma tarafından ödenmesi gerektiği şeklindeki düzenlemenin yapıldığı tarihten sonra geçen yaklaşık 3,5 yıllık süreçte bu gerekliliğin yerine getirilmediği, söz konusu dönemde gelen elektrik faturalarının

      %50,7’sinin Rektörlük (kamu) bütçesinden, %49,3’lük kısmının firma tarafından ödendiği anlaşılmıştır.

    3. Süzme sayacın takıldığı 2013 yılından itibaren gelen faturalar karşılığında yapılan ödemeler incelendiğinde; fabrikaya süzme saat takılıp okul adına gelen elektrik faturalarında yer alan sarfiyatın okul-fabrika ölçümleri yapılabilir hale geldikten sonra kamunun sarfettiği/ödediği elektrik enerji bedeli %19,90 ile %37,80 arasında değişmiş, hiçbir zaman %50 seviyelerine gelmemiştir. Oysa; sözleşmelerde yer almasına karşın süzme saatin takılmadığı 3,5 yıl (Ağustos 2009-Kasım 2012 tarihleri arası) tahakkuk eden elektrik bedellerinin %50,7’si okul bütçesinden ödenmiş ve bu anlamda kamu çıkarları korunmamıştır. Yine sözleşmelerde üretimde kullanılan enerji bedelinin firma tarafından ödeneceğine dair hüküm konulmasına karşın tahakkuk eden elektrik faturalarında yer alan enerjinin ne kadarının okul, ne kadarının fabrika tarafından kullanıldığını tespit edecek/ayrımını yapacak bir sistem oluşturulmadığından ilk sözleşmenin imzalandığı 2002 tarihinden, süzme saat konulmasına kadar geçen yaklaşık 10 yıl (2002-2012) boyunca ödenen elektrik enerji bedellerinde kamunun payı %50’nin altına hiç düşmemiştir.

Yukarıda belirtilen ve bir kısmı kamuyu zarara uğratacak ve muhtemel riskler karşısında savunmasız bırakacak mevzuata uygun olmayan durumun sonlandırılması, kiralama işleminin 2886 sayılı Kanun hükümleri çerçevesinde yeniden ve kamu menfaatlerini gözetecek şekilde yapılmasının, geçmiş dönemde yapılmış hatalı uygulamalardan sorumlu personelin saptanarak haklarında idari soruşturma açılmasının gerekli olduğu değerlendirilmiştir.